Ψηφιακές Βιβλιοθήκες και αρχεία

Είχα την ευκαιρία να συμμετάσχω τους τελευταίους μήνες σε δύο πολύ ενδιαφέροντα συνέδρια σχετικά με ψηφιακές βιβλιοθήκες και αρχεία.

Οι εκδηλώσεις αυτές είναι εξαιρετικά σημαντικές για τη δημιουργία ενός ανοιχτού/ ελέυθερου χώρου πνευματικής δημιουργίας και είναι κρίμα που δε γίνονται γνωστές στο ευρύτερο κοινό.

Δυστυχώς, η βιβλιοθήκη, το αρχείο (και πρόσφατα) το αποθετήριο (Repository) δε λαμβάνουν της προσοχής που χρειάζονται, τόσο από την πολιτεία όσο και από τα μέσα ενημέρωσης. Είναι εντούτοις φορείς πολιτισμού και χώροι δημιουργίας. Όσοι είχαν την τύχη να περάσουν κάποιο χρόνο σε μια καλά οργανωμένη βιβλιοθήκη ή έχουν αναζητήσει κάποιο πρωτότυπο υλικό σε ένα αρχείο γνωρίζουν τη σημασία που αυτοί οι οργανισμοί έχουν για τη δημιουργία και διάδοση της γνώσης.

Ακόμη πιο σημαντικός είναι ο ρόλος των βιβλιοθηκών και των αρχειών στην ψηφιακή εποχή, αφού συνιστούν πύλες γνώσης και συχνά διατήρησης της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.

Ίσως η πλέον εδιαφέρουσα πλευρά μιας βιβλιοθήκης ή ενός αρχείου είναι ο τρόπος με τον οποίον προστατεύει τη γνώση: επιτρέποντας την πρόσβαση, την αναπαραγωγή της γνώσης, τη δημιουργία παραγώγων έργων μέσα από τη χρήση των υπαρχόντων. Και είναι ένα τόσο ενδιαφέρον μοντέλο προστασίας, ακριβώς επειδή είναι το αντίστροφο από εκείνο στο οποίο τόσο συχνά είμαστε εκτεθειμένοι, δηλαδή εκείνο στο οποίο η αντιγραφή δαιμονοποιείται και ο πολίτης γίνεται χρήστης, παθητικός λήπτης της πληροφορίας.

Η βιβλιοθήκη και το αρχείο είναι ένας τόσο σημαντικός χώρος επειδή επιδιώκει το σεβασμό του δημιουργού αλλά και του χρήστη της πληροφορίας, επειδή η ίδια της η ύπαρξη επιβεβαιώνει ότι κάθε αναγνώστης είναι ένας δυνάμει δημιουργός.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο διάλογος για το ρόλο της βιβλιοθήκης και του αρχείου είναι εξαιρετικά σημαντικός για την κίνηση των Creative Commons, του Free/ Open Source, αλλά και οποιασδήποτε σχετικής πρωτοβουλίας.

Στο συνέδριο "Αρχεία, Βιβλιοθήκες και Δίκαιο" που διοργανώθηκε από το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών είχα την ευκαιρία να ακούσω (και να διαβασω γιατί παρακολούθησα μόνο τη δεύτερη μέρα) μερικές εξαιρετικές εισηγήσεις. Θα πρότεινα ανεπιφύλακτα αυτήν της καθηγήτριας Καλλινίκου για τα πνευματικά δικαιώματα και τις βιβλιοθήκες στο Διαδίκτυο, εάν θέλετε μια εμπεριστατωμένη γενική εικόνα της υπάρχουσας κατάστασης. Θα ήταν πολύ ενδιαφέρον να διαβάσετε την πρηγούμενη εισήγηση σε σχέση με αυτές των κ. Κλωντίνης Δέρβου και Άννας Φράγκου που παρουσάζουν το όλο ζήτημα με ιδιαίτερη ευκρίνεια από την πλευρά των βιβλιοθηκών. Στη συζήτηση που ακολούθησε τη δεύτερη ημέρα του συνεδρίου, οι τοποθετήσεις των κ. Δέρβου και Φράγκου ήταν πάρα πολύ κατατοπιστικές για τα ζητήματα που αντιμετωπίζουν οι βιβλιοθηκονόμοι στην καθημερινή τους αναμέτρηση με το δαίδαλο των διατάξεων περί πνευματικής ιδιοκτησίας.

Επίσης πρέπει να κάνω ιδιαίτερη μνεία στην εργασία της κ. Βασιλικής Στρακαντούνα σχετικά με το θέμα της δημόσιας κατάθεσης, δηλαδή της κατάθεσης αντιγράφων εργασιών σε ακαδημαϊκά ή δημόσια αποθετήρια. Πρόκειται για έναν εξαιρετικά σημαντικό θεσμό που πρέπει να εξετασθεί, ειδικά σε σχέση με τους όρους με τους οποίους γίνεται η κατάθεση και ελέγχεται η πρόσβαση. Άδειες του τύπου των Creative Commons θα ήταν πολύ χρήσιμες σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η εφαρμογή τους ωστόσο πρέπει να διερευνηθεί.

Από τη δεύτερη ημέρα θα ήθελα να ξεχωρίσω την πραγματικά εντυπωσιακή για τη λεπτομέρεια και βάθος ανάλυσης παρουσίαση της κ. Κάλλιας Χατζηγιάννη σχετικά με την περαιτέρω χρήση της πληροφορίας στο δημόσιο τομέα. Πρόκειται για ένα θέμα με ιδιαίτερη σημασία που πρέπει να απασχολήσει όλους όσους ενδιαφέρονται για την ελεύθερη διακίνηση της πληροφοίας και στο οποίο ελπίζω να επανέλθω με ιδιαίτερο post.

Το δεύτερο συνέδριο οργανώθηκε από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο με κύρια θεματική "Ο ρόλος των Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς:
Institutional Repositories"

Πρέπει να ομολογήσω ότι εντυπωσιάστικα τόσο από την ποιότητα των εισηγήσεων όσο και από το επίπεδο της οργάνωσης. Με τον κίνδυνο να γίνομαι κουραστικός, θα επαναλάβω ότι τέτοιες εκδηλώσεις χρήζουν πολύ μεγαλύτερης δημοσιότητας, τόσο στο σχετικό όσο και στο ευρύτερο κοινό.

Την πρώτη ημέρα η Paola Gargiulo έδωσε ίσως την πιο ολοκληρωμένη εισήγηση που έχω ακούσει ποτέ σε σχέση με την κατάσταση των Ακαδημαϊκών Αποθετηρίων στην Ευρώπη. Εάν θέλετε να γνωρίζετε τι γίνεται αυτή τη στιγμή με τα ψηφιακά αποθετήρια, διαβάστε την!

Επίσης μου άρεσε και η παρουσίαση του Dr. David Kohl σε κλασσικό αμερικανικό στυλ: επαγγελματικη τήρηση του χρόνου, ευκρινής παρουσίαση εννοιών, πολύ καλές διαφάνειες και ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα: κατά πόσο τα αποθετήρια αποτελούν εστίες δημιουργίας του μέλλοντος. Δυστυχώς η παρουσίαση στο power point δεν μπορεί να αποδώσει την ίδια την ομιλία, αλλά αυτό συμβαίνει με όλα τα live events ;-) Και εδώ να επανέλθω στη σημασία των αδειών ανοιχτού περιεχομένου για την υποστήριξη τέτοιου είδους πρωτοβουλιών.

Στο τέλος της πρώτης μέρας παρακολουθήσαμε την εισήγηση της κ. Κλωντίνης Δέρβου, που παρουσίασε με συστηματικότητα και λεπτομέρεια το "χάρτη"των Ακαδημαϊκών αποθετηρίων στην Ελλάδα. Ένα must για όσους ασχολούνται με το θέμα!

Η παρουσίαση της καθηγήτριας κ. Καλλινίκου ήταν και πάλι εξαιρετική, μολονότι μας έδωσε την main-stream εκδοχή του θέματος της χρήσης της πνευματικής ιδιοκτησίας στη διατήρησης της πολιτισμικής κληρονομιάς. Η κ. Καλλινίκου έκανε εκτενή αναφορά στη σχετική νομοθεσία και πέρα από τις διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας, ιδιαίτερα σε σχέση με το θέμα της προστασίας των αρχαιοτήτων και των σχετικών παραγώγων έργων (π.χ. φωτογραφίες). Άλλο ένα θέμα στο οποίο πρέπει να επανέλθουμε με ιδιαίτερο post. Δυστυχώς το σχετικό κείμενο δεν είναι διαθέσιμο ακόμη, αλλά μόλις γίνει θα το βάλω στο blog.

Εξίσου κατατοπιστική και ενδελεχής, αλλά με μία περισσότερο ευνοϊκή για το χώρο του ανοικτού περιεχομένου προσέγγιση ήταν και η παρουσίαση της Emannuella Giavara με τίτλο: "Πνευματικά Δικαιώματα και Βιβλιοθήκες: πώς να δημιουργήσετε Ανοιχτή Πρόσβαση".

Ειδικά στο θέμα της ανοιχτής πρόσβασης στα Αποθετήρια Ηλεκτρονικού Περιεχομένου, η παρουσίαση της κ. Έυης Σαχίνη ήταν κατατοπιστικότατη και μας έδωσε αρκετές ιδέες για το που θα πρέπει να κινηθεί μια πολιτική για ανοιχτή πρόσβαση στον επιστημονικό τομέα.

Τέλος, η εισήγηση της κ. Μάρας Νικολαϊδου για τα ετερογεννή ακαδημαϊκά αποθετήρια και το θέμα της διαχείρισης και διαλειτουργικότητάς τους κατάφερε να πετύχει έναν πολύ δύσκολο στόχο: να δώσει μια τεχνικά άρτια παρουσίαση του προβλήματος χωρίς να συσκοτίσει την κατάσταση για τους λιγότερο ειδικους και ταυτόχρονα να αναδείξει την ανάγκη για μια πιο συγκροτημένη πολιτική στο θέμα της διαλειτουργκότητος των ψηφιακών αποθετηρίων.

Νομίζω ότι εδώ κάπου το post αναζητεί από μόνο το τέλος του ;-)

Όπως είπα και στην αρχή, είχα την ευκαιρία να συμμετάσχω κι εγώ με εισηγήσεις στα δύο συνέδρια. Στο συνέδριο της Αθήνας ασχολήθηκα περισσότερο με το θέμα της ψηφιακής βιβλιοθήκης και των διαφόρων σχετικών νομικών μορφωμάτων. Στη Θεσσαλονίκη παρουσίασα μια ιδέα στην οποία εργάζομαι τελευταία, δηλαδή κατά πόσο οι άδειες ανοιχτής πρόσβασης αντικατοπτρίζουν παραδοσιακές μορφές δημιουργίας και κατά συνέπεια είναι τόσο (αν όχι περισσοτερο) φυσικές όσο και οι κλασσικές άδειες πνευματικής ιδιοκτησίας.

Τα σχόλια, όπως πάντοτε, δικά σας ;-)

Πρόδρομος